14. oktobar,
oslobođenje Banjice i Rakovice

Rano ujutru, 14. oktobra, 1. proleterska brigada, uz sadejstvo 10 tenkova Crvene armije i podržana sovjetskom artiljerijom, izbila je na Banjički vis i u prvom jurišu uspela je da zauzme najisturenije rovove nemačke vojske i da prodru u naselje Banjica. Zahvaljujući snažnom otporu nemačke vojske i njihovoj upotrebi artiljerije i tenkova, napad je privremeno zaustavljen, a partizani su se na pojedinim položajima povukli unazad, zadržavši Banjićki vis. Na ovim položajima jedinice 1. proleterske brigade ostale su sve do 16 časova, odnosno sve do izvođenja opšteg napada na grad. Iako jutarnji napad nije bio posve uspešan, bio je koristan zbog markacije neprijateljskih položaja, po kojima je u 16 časova snažno dejstvovala sovjetska artiljerija. Zapravo, jutarnji napad bio je zamišljen kao „nasilno izviđanje“ neprijateljskih položaja. U vreme kada je 1. proleterska brigada otpočinjala juriš ka Banjičkom visu, borci 8. crnogorske brigade još su bili u Pinosavi a da bi u popodnevnim
časovima, zajedno sa delovima 6. ličke divizije, zauzeli Rakovicu.

14. oktobra uveče,
na Autokomandi

Probojem ka Dedinju načinjen je značajan rezultat u probijanju unutrašnje linije odbrane nemačke vojske. Koristeći se ovom povoljnom okolnošću, Štab 1. proleterske divizije, 14. oktobra naveče, u 20 časova, naredio je 1. proleterskoj i 8. crnogorskoj brigadi da produže napad ka središtu grada, u čemu će ih pratiti borci 3. krajiške proleterske i 13. proleterske brigade. Prema ovoj zapovesti, jedinice 6. ličke divizije imale su da nastave prodor ka Topčideru. Pred ponoć, 8. crnogorska brigada je nastavila nastupanje ka Autokomandi. U Ulici Ljutice Bogdana došlo je do okršaja sa nemačkim vojnicima, ali su partizani spretno iskoristili mrak i naterali protivnike na povlačenje. Pred svitanje, 15. oktobra, borci 4. bataljona 8. crnogorske brigade probili su se u prostor naspram početka Jatagan male i kompleksa zgrada Medicinskog fakulteta, odnosno do početka današnjeg Bulevara Franša Deperea, a borci 1. bataljona izbili su bliže Autokomandi. Desno od njih, takođe na Autokomandi, nastupali su borci 1. proleterske brigade.

15. oktobra,
Slavija

Borci NOVJ i Crvene armije doprli su do Slavije oko podneva 15. oktobra. Utvrđene nemačke snage su na Slaviji pružile izuzetno žilav otpor. „Najpre je pokušao da trg zauzme 2. bataljon 214. streljačkog puka sovjetske 73. streljačke divizije, uz podršku tenkova i artiljerije. Odbijen je jakom artiljerijskom i mitraljeskom vatrom, uz znatne gubitke. Onda su samohotke – jurišni topovi – zauzeli položaje na uglovima ulica, a protivtenkovski topovi i tenkovi pravo su gađali u otvore bunkera i prozore kuća iz kojih se neprijatelj branio. Uz vatrenu podršku juriš je izvršio 1. bataljon 1. proleterske brigade.“

U borbama na Slaviji naročito se istakao 1. crnogorski bataljon 1. proleterske brigade čiji borci su uspeli da zauzmu položaj na obodu trga u pravcu prema Beogradskoj, boreći se za svaku zgradu na uglovima Svetosavske i Makenzijeve, dok je iz bunkera i utvrđenih zgrada prema Beogradskoj (danas nepostojeće zgrade: „Sala mira“ i Radnički dom) nemačka vojska zasipala suprotnu stranu trga snažnom vatrom.

15. i 16. oktobar

od Cvetkove mehane do Jalije

Četvrta krajiška brigada krenula je ponovo unapad 15. oktobra, oko 11 časova, zauzevši južnideo Laudanovog šanca, započevši prodor Smederevskimdrumom do Cvetkove mehane gdese spojila sa delovima 14. gardijske mehanizovanebrigade. U prodoru su se istakli bombaširodom od Bosanskog Grahova i Drvara, kojisu dopuzali do neprijateljskih rovova i zasulibombama nemačke vojnike. Krajišnici i crvenoarmejcisu u ovom naletu prodrli u dubinuBulevara kralja Aleksandra povezavši se nalevom krilu sa snagama 36. gardijske tenkovskebrigade i 1. proleterske divizije. Nemačkivojnici su, podržavani bočnom vatrom sa VelikogVračara, uporno branili položaje, naročitona desnoj strani bulevara, zbog čega su Krajišnicipojedine utvrđene zgrade morali osvajatiručnim bombama. Do 17 časova Krajišnici icrvenoarmejci su zauzeli Đeram, Novo groblje,Bulbulder, deo Karaburme oko Bogoslovije iprilaz Pančevačkom mostu. U ovome su imalipodršku sovjetske artiljerije iz pravca Pančevačkogrita. Zauzimanjem navedenog područja,nemački odbrambeni čvor na Zvezdarskombrdu bio je odsečen od glavnine nemačkihsnaga u centru grada. „Najteža borba vođenaje kod Studentskog doma, jer su Nemci izutvrđenih zgrada unakrsnom vatrom tukli ceoprostor oko parka, Bulevara kralja Aleksandrai Ulice kraljice Marije.“ Borbe su nastavljenenesmanjenom žestinom čitavu noć. Do svanućapartizani i crvenoarmejci zauzeli su delovePalilule (Hadži-Popovac, Profesorska kolonija)i izvršili proboj prema Dunav-stanici i industrijskimpostrojenjima i stovarištima izmeđuPančevačkog mosta i Jalije. Tom prilikomzauzeta je zgrada Električne centrale, kaojedan od najvažnijih objekata u gradu. Borci 4.krajiške brigade su oko 8 časova 16. oktobra izbilina Venizelisovu i Dunavsku, dok se jedanbataljon, uz podršku sovjetskih tenkova probioiza Tehničkog fakulteta.

 

16. oktobra,

blok zgrada ministarstava

Naročito uporna i oštra borba vodila se 16.oktobra oko bloka zgrada ministarstava. Borci2. ličke brigade 6. ličke proleterske divizije,koji su učestvovali u borbama u ovom delugrada, ostavili su svedočanstvo o položajimaneprijatelja i poteškoćama u vođenju napadana neprijateljska uporišta. „Dočekuje nasubitačna vatra. Dan je i sve se vidi. Neprijateljnas vidi i prati svaki naš pokret. Mi njega nevidimo. Njegova je prednost što je unapredi blagovremeno uredio položaje za odbranu.Svaka, a posebno zgrade ministarstava u Ulicikneza Miloša, su pretvorene u bunkere, sviprozori zazidani i pretvoreni u puškarnice. Naraskrsnici Ulice kneza Miloša i Nemanjineizgrađeni su i veliki armirani betonski bunkeriu kojima su postavljena protivtenkovskaoružja i mitraljezi. Sa ravnih krovova zgrada isa potkrovlja vrebaju nas snajperisti. I kanalizacijaje podešena za odbranu. Protivtenkovskemine postavljene su uzduž i preko ulica, aprotivpješadijske na ulazima zgrada i u dvorištima,svuda gdje se pretpostavljalo da će sekretati napadač. Pored toga, sijaset poteznihmina postavljeno je po stanovima. Hvatanje zabravu ili za česmu, mogu da znače smrt.“

 

16. oktobar

Glavna pošta

Zgrade Glavne pošte (Komanda vazduhoplovneflote Jugoistoka) i Narodne skupštinezauzete su iz pravca Tašmajdana, odnosnoiz pravca Resavske, odakle su na Tašmajdanprispeli delovi 1. proleterske brigade (prethodnosu u Resavsku pristigli iz Krunske). Daljiprodor iz pravca Glavne pošte prema današnjemTrgu Nikole Pašića bio je onemogućenbrisanim prostorom i privremenim delovanjemneprijatelja iz zgrade Agrarne banke (od1961. do 1996. – Muzej revolucije), kao i nekolikozgrada između ove građevine i Narodneskupštine (koje su uklonjene nakon rata) i, naročito,delovanjem nemačkih snaga iz pravcaTerazija. Ispred zgrade Agrarne banke nalaziose „dvokatni bunker“.

Sanitetski poručnik Crvene armije NikolajKravcov, 16. oktobra 1944, predvodeći jurišnugrupu sastavljenu od partizana i crvenoarmejaca,koja se približavala zgradi Glavne pošte,zaštićena jednim tenkom Crvene armije, paoje u jurišu na bunker pokraj zgrade Glavnepošte. „Dok je prilazila zgradi pošte, jurišnugrupu je neprijatelj zasuo vatrom iz bunkerakoji se nalazio na uglu parka u Ulici kraljaAleksandra, kod crkve Svetog Marka. Nemačkaposada u bunkeru branila se vrlo upornoi vešto. Poručnik Kravcov je brzo i energičnoreagovao. On je naložio svojim vojnicima da izautomata i puškomitraljeza gađaju puškarnicebunkera, a sam se dohvatio ručne bombe,vešto prošao kroz miniran prostor i žičaneprepreke, prkoseći mitraljeskoj vatri, dopuzaodo bunkera i ubacio bombe u jednu njegovupuškarnicu.“ Potom je pogođen i teško ranjen.Umro je nakon dva dana. Proglašen je za herojaSovjetskog Saveza, 24. marta 1945.

 

17. oktobar

Studentski kulturni centar

U ranim jutarnjim časovima 17. oktobra,borci 5. (crnogorskog) bataljona 2. proleterskebrigade vodili su borbu sa nemačkim vojnicimau cilju zaposedanja Cvetnog trga, donjegdela Njegoševe i Ulice kralja Milana od Ulicekralja Milutina do „Londona“. O ovome jesvedočio Novak Kiković, komandir 2. čete 5.bataljona. „Po dobijenom zadatku, okupio samborce u Ulici kralja Milutina i naredio im dase, u koloni po jedan, kreću desnim trotoaromNjegoševe u pravcu [Jugoslovenskog dramskog]pozorišta. Na čelo čete, koja u tom trenutkunije brojala više od 50 boraca, odrediosam prethodnicu sa puškomitraljezom, kojase morala kretati uz najveći mogući oprez.Čim je prethodnica stupila u Njegoševu nanju je otvorena jaka vatra iz jedne puškarnicena uglu i više podrumskih otvora… Da bihojačao vatreno dejstvo prethodnice, koja jeodmah stupila u akciju, izdao sam naređenjeda se pripreme automatičari i bombaši. Dokće automatičari i puškomitraljesci otvaratiuragansku vatru na puškarnicu i sve otvore napodrumima, iz kojih se čuje paljba, bombašiće ubaciti bombe u te otvore. Moje naređenjeje uspješno i do kraja realizovano. Bombaši saVelikog krša, Ibra i Kopaonika ubrzo su natjeralineprijatelja, koji do tada na to nije bionavikao, da na skoro svim otvorima istaknebijele zastave, u znak predaje, dok su se oniuporniji dali u bjekstvo u pravcu Masarikove,odakle se takođe čula žestoka paljba.“ Zauzetesu zgrade na raskršću Ulice kralja Milana iResavske: Oficirski dom (danas: Studentskikulturni centar) i Oficirska zadruga (danas:„Kluz“), kao i „Manjež“ (danas: Jugoslovenskodramsko pozorište) i obe strane Ulice kraljaMilana, od Cvetnog trga do „Londona“.

 

17. – 19. oktobar

Narodno pozorište

Narodno pozorište je od 17. do 19. oktobratri puta zauzimano od strane boraca 1. proleterskebrigade i potom osvajano od straneneprijatelja. O ovim događajima ostavio jesvedočenje Jagoš Žarić, tadašnji komandant1. proleterske brigade. „Dva puta su Nijemcisilovitim napadom izbacili naše jedinice kojesu bile zaposijele Narodno pozorište. Pokušalesu jedinice Crvene armije da treći put osvojeNarodno pozorište, potpomognute artiljerijomi snažnom vatrom iz tri tenka. Našeranije borbe za Narodno pozorište posmatralisu sovjetski oficiri i divili se heroizmu našihproletera. Sada su se ti oficiri obratili meni, skategoričkim zahtjevom da više ne napadamotu zgradu. ’Sada ćemo mi izvršiti napad – reklisu – vas je malo, pa ako još ginete, šta ćeod vas ostati? Nas ima dosta, pa ako i ginemo,opet nas dosta ostaje.’ Veoma me je ganuotakav njihov zahtjev i takvo objašnjenje, znajućida su ovamo došli od Staljingrada i Volgei, evo, sada nas uzimaju u zaštitu.“ Nakonartiljerijske pripreme sovjetska pešadija jejurnula prema zgradi pozorišta, međutim bilaje pokošena nemačkom vatrom iz Narodnogpozorišta, palate „Reunione“ i Državne hipotekarnebanke (danas: Narodni muzej). Nakonovog neuspelog napada boraca Crvene armije,usledio je napad boraca Prve proleterske kojisu uz podršku sovjetskih artiljeraca ponovozauzeli zgradu. „U zgradu Narodnog pozorišta,poslije trećeg zauzeća, kao posadu i braniocetog veoma važnog punkta za naš dalji prodorka Kalemegdanu, ubacili smo Bataljon ’Garibaldi’,znajući iz iskustva da su Italijani uutvrđenjima veoma dobri borci, često bolji odnajupornijih njemačkih vojnika. Taj bataljonviše nije dozvoljavao Nijemcima da zgradu povratei svaki njihov pokušaj Italijani su uspijelida odbiju.

 

19. oktobar

Glavnjača (Studentski trg)

Štab 1. proleterske brigade je dao zadatak borcima3. čete 2. crnogorskog bataljona da izvršenapad na Glavnjaču. Predlog je podrazumevaoda se bombama razbije krov zatvora i da se potomzapaljenim flašama benzina zapali krovnakonstrukcija. „Oko 17 časova 19. oktobraizvršen je pregled svih dijelova čete, sačinjenkonačan raspored ljudstva i način dejstva.Svako je imao svoj jasno određeni zadatak. Nakrovu zgrade nasuprot Glavnjači postavljenoje odeljenje bombaša. Svaki od tih desetakvrsnih momaka opremljen je benzinskomflašom, kutijom šibica, sa po dvije-tri ručnebombe i uputstvom kako će ih i gdje ih bacitina dati znak. Odjeljenje je predvodio desetar– željezničar, koji je u četu došao iz okolineLajkovca. Komandir je posebno uputstvo daoovom odjelenju. Svaki pojedinac od momentaposijedanja položaja na krovu zgrade morabiti prikovan za pod, da ne bude osmotren, daneprijatelj bude potpuno iznenađen. Utvrđenje znak za napad: dvije crvene rakete, kojeće komandir čete ispaliti. Kod ispaljene prverakete za bombaško odijeljenje, poslednjaprovjera: uočavanje svojeg cilja pri svjetlostikoju daje raketa u padajućem luku premacilju. Kod ispaljivanja druge rakete – početakopšteg napada na objekat. Tačno u 23 časa 19.oktobra, kada je ispaljena druga raketa, počeoje jednovremeni napad čete na Glavnjaču.“Napad je trajao manje od sat vremena. „Glavnjačaje planula, a u njenoj utrobi ostalo je 28poginulih fašista.“

19. oktobar

palata Albanija

O prodoru 4. bataljona 1. proleterske brigadeu palatu „Albanija“ svedočio je Jagoš Žarić.„Naš bataljon bio je već odavno posjeo redzgrada u istočnom dijelu Kolarčeve ulice inekoliko puta je pokušavao da pretrči ulicui upadne u palatu. Međutim, svaki put je bioodbijen preciznom mitraljeskom vatrom. Sadaje, pod snažnom vatrom sovjetskih tenkova,bataljon u jednom skoku pretrčao Kolarčevuulicu, uhvatio se zgrade ’Albanije’ i započeoborbu prsa u prsa sa njemačkim braniocima.Događalo se da se naši borci nalaze na petomili na trećem spratu zgrade, a Nijemci nadrugom ili na četvrtom spratu. Za likvidacijupojedinih dijelova zgrade borci su pijucimaprobijali međuzidove, ubacujući ručne bombekroz napravljene rupe. Borbe su se vodile i postepeništima. Najjača odbrana zgrade bila je uprizemlju.“

Na zgradi je nakon neutralisanja nemačkogmitraljeskog gnezda bila istaknuta jugoslovenskazastava sa petokrakom, što je bio znak daje Beograd slobodan. U literaturi se obično navodida su ovaj smeli poduhvat izvršila trojicaboraca 2. čete 4. bataljona 8. crnogorske brigade,na čelu sa Miladinom Petrovićem, kojisu se probijali kroz zgradu, neutrališući neprijateljskevojnike. Do vrha zgrade Petrović jeostao sam, jer su njegovi pratioci bili pogođeni.Uoči zauzimanja palate „Albanija“, zauzeti sui hoteli „Moskva“ i „Balkan“, a istovremenosu nastavljene borbe za oslobađanje padinekoja gravitira ka reci Savi (Terazijska padina,Zeleni venac, Sava mala). Nepoznati su detaljivezani za zauzimanje leve strane Terazija,uključujući zaposedanje dva hotela, ali sena osnovu svedočenja zna da su u ovoj borbiučestvovale jedinice 6. ličke divizije i borci 8.crnogorske brigade.

 

20. oktobar

Kalemegdan

U noći 19-20. oktobra i ranim jutarnjim časovima20. oktobra, jedinice 1. proleterske divizije(1. proleterska, 3 krajiška proleterska i 8.crnogorska udarna brigada), uz snažnu podrškuartiljerije i tenkova 36. tenkovske brigadei delova 236. streljačke divizije Crvene armije(verovatno je reč o dva streljačka bataljona i do10 tenkova), započele su borbe za kalemegdanskutvrđavu, gde su se utvrdili ostaci nemačkevojske izmešteni iz dela grada koji gravitira kaDunavu. Prethodno je zauzet prostor izmeđuTrga Republike i Kalemegdana, pri čemu sunajteže borbe vođene oko nekadašnjeg zatvora„Glavnjača“, koji se nalazio na uglu Studentskogtrga i Višnjićeve. Posle artiljerijske pripremeu kojoj su učestvovali i brodovi rečneflotile Crvene armije, zajedničkim jurišimajugoslovenskih i sovjetskih boraca osvojeno jenemačko uporište na Kalemegdanu. Nemačkivojnici (navodno čak oko 1.600) u odsutnomtrenutku prebacili su se čamcima na levuobalu Save.

Zauzimanju Kalemegdanske tvrđave prethodiloje zauzimanje bloka zgrada između Narodnogpozorišta i Kalemegdana, kao i Zavodaza izradu vojne odeće (posleratna fabrika„Beko“) smeštenog naspram tvrđave, na početkuDušanove, u kojoj su se takođe utvrdilinemački vojnici, budući da je vojno uporište uovom zdanju štitilo prilaze tvrđavi i dominiralonad niskim zgradama na Jaliji.U zoru 20. oktobra 1944, borci 2. bataljona 3.krajiške brigade istakli su zastavu brigade nanajvišem mestu Kalemegdanske tvrđave.Prema sećanju Đurana Kovačevića, komandanta2. bataljona 3. krajiške brigade, glavninabataljona (oko 400 boraca), prišla je tvrđavi,pod okriljem mraka, u noći 19-20. oktobra,iz sporednog pravca, neposredno uz obaluDunava, dok je manji deo bataljona simuliraonapad na zgradu Zavoda za izradu vojneodeće. Nemačka odbrana tvrđave nije očekivalanapad iz pravca reke. Kovačević je ovurizičnu akciju sproveo samoinicijativno, bezobaveštavanja Štaba 3. krajiške brigade. „PuškomitraljezacMiladin Zarić Garač i grupaboraca dobili su za tu noć gomilu municije inaređenje da markiraju napad na Vojnu odeću,da stalno drže vatru, a posle ponoći da jepojačavaju. Bataljon se pokrenuo negde posleponoći. Borci su u početku oprezno, a kasnijesve slobodnije prolazili obalom reke. Na pojedinimmestima gazili su vodu i blato, ali nisunailazili na otpor. S komandantom su u čelnojgrupi bili pomoćnik komesara Duško Kerkez,vodnik Petar Grbić, bolničarka Milka Torbicai još nekoliko drugova. Prešli su već i ušće, aneprijatelja nije bilo. Samo su s leve stranečuli vatru borbe na frontu i u toj pucnjavi razaznavaliGaračov puškomitraljez.“ Nakon štosu se neprimećeno uspeli uz strminu brega,partizani su se našli na tvrđavi. „Tu je došlo domanjih čarki sa neprijateljskim vojnicima kojisu bili iznenađeni i ozbiljno ugroženi iz pozadine.Tu su, u nekom skloništu borci naišlina žene i decu kojima je to bio prvi susret saoslobodiocima. Izlazak na kalemegdanski platobio je u neku ruku trijumfalan: u jutarnjemsvitanju borci su razvili zastavu, a komandantje zasvirao u trubu. To je bio znak za drugoveiz brigade koja je napadala s fronta, zajedno sa1. proleterskom i sovjetskim jedinicama. Neprijateljuje u takvoj situaciji jedino preostaloda se povuče.“

 

22. oktobar

oslobođenje Zemuna

U toku noći 20-21. oktobra preko mosta prebačenisu i drugi delovi 6. ličke divizije, kao inekoliko sovjetskih tenkova. „Ujutro, po magli,Nijemci su se privukli položajima 13. proleterskebrigade u namjeri da je iznenade, napadnui odbace dalje preko Save i poruše most, nastojećida dobiju u vremenu radi organizacijenove linije odbrane u Sremu. Međutim, bili suna vrijeme primjećeni i osujećeni u namjerama.Njihov napad brzo je zaustavljen, a zatimsu bataljoni zajedno s jedinicama Crvenearmije, podržani artiljerijom i tenkovima, krenuliu napad. Iako je davao jak otpor uz snažnuartiljerijsku i minobacačku vatru, od kojesu jedinice trpjele velike gubitke, neprijatelj jebio prisiljen da se polako povlači. Nakon borbekoja je nesmanjenom žestinom trajala čitavdan, tek uveče su bataljoni ponovo prodrli doželjezničke stanice, gdje su borbe nastavljenecijelu noć. I dok su vođene borbe kod stanice,Nijemci su u toku noći izvlačili svoje snage izZemuna, a pred zoru se povukli i od željezničkestanice. Ujutro 22. oktobra, kad su bataljoni13. proleterske brigade i dijelovi 73. gardijskedivizije krenuli u napad, neprijatelja pred njimanije bilo. Odstupio je prema Staroj

Poginuli oslobodioci

Prema zvaničnim posleratnim podacima, snage NOVJ su u borbama za oslobođenje Beogradaimale 2.994 poginulih i 3.379 ranjenih boraca. Prema istim podacima, u ovim borbamapoginulo je 960 boraca Crvene armije, pri čemu je nepoznat broj ranjenih sovjetskih vojnika.

Početkom pedesetih godina 20. veka odlučeno je da se oformi Groblje oslobodilaca Beogradana koje će biti premešteni posmrtni ostaci partizanskih i crvenoarmijskih boracapoginulih u Beogradu i okolini, oktobra 1944. Groblje je formirano 1954, naspram Novoggroblja, po projektu arhitekte Branka Bona i inženjera hortikulture Aleksandra Krstića.Groblje je uređeno parkovski, sa pojedinačnim i grupnim grobnicama, obeleženim kamenimpločama sa podacima o sahranjenim borcima, pri čemu je na obeležjima iznad pojedinihskupnih grobnica samo naznačen broj osoba čiji ostaci su položeni u grobnicu.

 

Sastav jedinica

Prema podacima iz sovjetske i jugoslovenske literature, snage NOVJ koje su učestvovale u borbamaza oslobođenje Beograda brojale su oko 50.000 vojnika, a 4. gardijski mehanizovani korpus,zajedno sa jedinicama ojačanja, brojao je 17.022 vojnika, dok nema podataka o jačini ostalihjedinica Crvene armije koje su učestvovale u borbama u gradu i između Beograda i Smedereva,ali je poznato da je svaka streljačka divizija brojala oko 7.500 boraca. Prema istim podacima 4.gardijski mehanizovani korpus brojao je 160 tenkova, 21 samohodno artiljerijsko oružje, 31 oklopniautomobil, 366 topova i minobacača, 674 mitraljeza, 15.710 pušaka i automata, 1.038 motornihvozila. U poslednja dva dana borbi za oslobođenje Beograda, vatrena moć Crvene armije je dodatnouvećana. Treba napomenuti da ovo oružje nije korišćeno samo u borbama za oslobođenjeBeograda, budući da su istovremeno tekle borbe u drugim delovima Srbije. Brojno stanje divizija1. proleterskog korpusa NOVJ iznosilo je oko 5.000-8.000 boraca, dok su divizije 12. udarnog korpusabile nešto malobrojnije.

U iščekivanju oslobođenja

U danima uoči otpočinjanja borbi za oslobođenje Beograda životstanovnika glavnog grada bio je obeležen iščekivanjem narednihdogađaja, nedoumicom o brzom slamanju nemačke vojske koja je ugradu još uvek ostavljala utisak velike sile i strahom od ponašanjanemačkih vojnika nakon otpočinjanja borbi za grad. Uslovi životau gradu bili su dodatno usloženi. „Okupatorske novine više nisuizlazile. Električna centrala više nije radila. Slavine za vodu bile susuve.“ Ipak, čvrsto se verovalo da je sloboda blizu. „Sa prozora naposlednjim spratovima visokih kuća posmatrali smo noću, detinjomradošću i oduševljenjem, daleki ’vatromet’ u banatskim ravnicama.Bile su to slavne, pobedonosne kaćuše… Noću između 12. i13. oktobra probudila nas je strahovita grmljavina topova. Izgledalonam je da nebo iznad Avale pa sve do Save gori. Sišli smo u podrume.Mnogi od nas po prvi put ušli su u podrum veseli i nasmejani…“

Početak završne ofanzive

Uoči proboja unutrašnje linije nemačke odbrane, u prvom delu 14. oktobra, sastali suse Komanda 4. gardijskog mehanizovanog korpusa Crvene armije i Štab 1. armijskegrupe NOVJ. Na sastanku su određeni pravci glavnog i pomoćnog udara, jedinice kojeće izvesti udar na nemačke položaje i njihov način sadejstva. U skladu sa tim dogovorom,Štab 1. proleterskog korpusa (ujedno Štab 1. armijskog korpusa) izdao je borbenuzapovest 1. proleterskom i 12. udarnom korpusu za napad njihovih jedinica na nemačkepoložaje, u kom je, pored ostalog, naglašeno: „Naš korpus i jedinice 12. korpusa dobile suzadatak da zajedno sa jedinicama motomehanizovanog korpusa Crvene armije likvidirajunjemačke okupatorske trupe i njihove pomagače u Beogradu. Mi danas izvršavamoistorijsku zadaću u ovome ratu time što glavni grad naše otadžbine oslobađamo odnjemačko-fašističkog ropstva i nedićevsko-četničke izdaje i vraćamo ga svom narodu iotadžbini.“

 

Tokom borbi

Vatrena moć sovjetske artiljerije, prvenstvenokada je reč o dejstvu raketnih minobacača, nije upotpunosti korišćena u borbama za oslobođenjegrada, pogotovo ne u uličnim borbama, kako bi sesprečila znatnija razaranja zgrada i stradanje civilnogstanovništva. Tvrde zgrade, bunkeri, razneotporne tačke, osvajani su neposrednim gađanjemiz topova manjeg kalibra, jurišima partizana i crvenoarmejaca,ponekad podržavanih vatrom iz crvenoarmejskihtenkova i oklopnih vozila. Bombašii minobacači imali su, takođe, značajnu ulogu uneutralisanju najtvrđih objekata i vatrenih tačaka.

 

NOVJ i Crvena Armija

Jugoslovensko rukovodstvo se sa sovjetskim predstavnicimau Krajovi i zapovedništvom 3. ukrajinskogfronta dogovorilo da jedinice NOVJ prveuđu u Beograd. Jugoslovenski i politički vrh doneoje odluku da 1. proleterska brigada prva otpočneborbeni prodor u grad. Svakako da je ova činjenicabila uslovljena političkim kontekstom – prvenstvosnaga NOVJ prilikom prodora u Beograd trebalo jeda sugeriše da je partizanska strana vojno sposobnada učestvuje u izvođenju jedne složene vojneoperacije, pri čemu nije slučajno odabrana najslavnijapartizanska jedinica, čiji je prvobitni strojvećim delom bio sastavljen od srbijanskih proletera,uključujući i jedan bataljon koji je nosio imepo glavnom gradu. Sem toga, bilo je logično da uneposrednom proboju pešadije, pri čemu se podrazumevajuulične borbe, učestvuju jedinice u čijimredovima se bore oni koji poznaju grad, budući dase u redovima partizana, naročito u redovima 1.proleterske brigade, nalazio velik broj onih koji suodrasli, živeli ili su se školovali i radili u Beogradupre rata.