Program javnih časova o istoriji '90ih godina

“Potisnuta sećanja” je stalni program javnih časova Centra za primenjenu istoriju, o istoriji devedesetih godina. Cilj programa je podsticanje dijaloga u javnom prostoru o društvenim procesima i događajima iz bliske prošlosti koji oblikuju sadašnjicu, kao i promišljanje funkcija sećanja i zaboravljanja u kontekstu vrednosti na kojima se danas gradi društvo u Srbiji. Fokusirajući se na istoriju 90-ih, vođenja uključuju posetu mestima sećanja koja svedoče o zbivanjima u vezi sa raspadom Jugoslavije, oružanim sukobima, a posebno o antiratnom otporu. Program je namenjen svim građankama i građanima Beograda i Srbije.

 Tokom 2019. godine, uz podršku Rekonstrukcije ženski fond, tim CPI je organizovao 8 javnih vođenja u Beogradu i okolini, posvećenih istoriji i sećanju na ’90te godine. Istorijska dešavanja koja su bila pokrivena ovim vođenjima su: antiratni otpor u pvoj polovini ’90ih godina u Beogradu, zločini nad albanskim civilima na Kosovu i masovne grobnice u Batajnici, Nato bombardovanje, spomenici u Beogradu koji svedoče o sukobima ’90ih, studentski protesti -90ih godina u Beogradu i ženski antiratni otpor.

Glavni cilj programa je da se javnosti približe istorijske činjenice i marginalizovana istorijska zbivanja koja su ključna za razumevanje društvenih procesa danas. Javnost u Srbiji izložena je vladajućem narativu koji, u cilju očuvanja politika koje se zasnivaju na nacionalizmu, rasizmu i militarizaciji, ne govore o odgovornosti, pomirenju i poštovanju žrtava, kao ključnim mehanizmima za izgradnju kulture mira u našim društvima. Iz tog razloga, CPI tim, koristeći metodologiju “javne istorije” i “istorije izvan učionice”, otvara javni dijalog o temi sukoba iz ’90ih i raspadu Jugoslavije, i upotrebljava javne prostore koji kao mesta sećanja svedoče o ovim zbivanjima.

Javni čas – Antiratni otpor tokom ’90ih u Beogradu

Iako bi formulacija da ne postoji sećanje na otpor ratu/ovima tokom 90-ih delovala prejako, ona svakako stoji kada je u pitanju javno i zvanično sećanje u Srbiji. Sećanje na različite antiratne akcije i inicijative koje su postojale u tom periodu danas opstaje uglavnom samo na nivou ličnog sećanja njihovih učesnika i učesnica ili (mada i to ne uvek) uskih aktivističkih grupa kao deo njihove aktivističke istorije. Deo odgovora na pitanje kako je moguće da je Miloševićev ratni režim opstao tako dugo uprkos svojim poraznim efektima, moguće je pronaći i u njegovoj sposobnosti razaranja alternativa u čemu je rat bio vitalni činilac. Ovo vođenje će biti posvećeno podsećanju na jednu takvu alternativu: istoriju otpora ratu u Beogradu tokom 90-ih godina, njegovim mogućnostima i ograničenjima, načinima na koji je on korespondirao sa širim društveno-istorijskim kontekstom, ali i razgovoru o čemu govore mesta sećanja na taj otpor koja ne postoje danas u javnom i političkom sećanju Srbije.

Lokacije:

1. STUDENTSKI KULTURNI CENTAR (SKC): Polazna tačka vođenja kao podsećanje na uticaj koji su imali studentski protest ’68, ekološki i feministički pokret na razvoj antiratnih grupa i inicijativa (Centar za antiratnu akciju, Žene u crnom, Beogradski krug, Civilni pokret otpora, GAMA, Fond za humanitarno pravo i druge) u Beogradu tokom ’90-ih. SKC je mesto gde su se između ostalog, odvijala prva stajanja Žena u crnom protiv rata i etničkih čišćenja, kao i sesije Beogradskog kruga od aprila do kraja juna 1992.

2. JUGOSLOVENSKO DRAMSKO POZORIŠTE: Podsećanje na 30. maj 1992. kada je na tom mestu nekoliko stotina dramskih umetnika i umetnica jednosatnim ćutanjem protestvovalo protiv rata i iskazalo saosećanje sa njegovim žrtvama. Na poziv JDP i Saveza dramskih umetnika Srbije je 3. februra 1993. godine povodom prebijanja glumca Irfana Mensura prethodne noći, najveći deo pozorišta u Beogradu i Srbiji je na jedan dan otkazalo predstave, želeći da “upozore javno mnjenje na opasnost od daljih fašističkih ispada ove vrste”. Podsetili smo se i akcije “Crni flor za Sarajevo” kada je od Palate Albanija do Slavije na protestu na kome je učestvovalo 100 000 ljudi razvijen crni flor dug 1300 metara s parolom “Mi smo sa vama”.

3. PREDSEDNIŠTVO SRBIJE: Najveći broj antiratnih akcija i protesta odvijao se na prostoru između Predsedništva Srbije, Savezne skupštine i Pionirskog parka („Prekinimo mržnju da prestane rat“, “Žuta traka”). Između ostalog, ispred Predsedništva Srbije je pet meseci, od 8. oktobra 1991. do 8. februara 1992. trajala akcija paljenja sveća: “Sveće za sve poginule u ratu” sa sloganima „Solidarnost sa svim pobunjenicima protiv rata“ i „Za sve poginule u ratu“. Otvorena je knjiga žalosti u koju su svi/e oni koji/e su zastajali/e uveče pred upaljenim svećama u Pionirskom parku mogli da upišu svoju poruku povodom samoubistva rezerviste Miroslava Milenkovića (koja je kasnije izdata kao „Grobnica za Miroslava Milenkovića“).

4. TRG REPUBLIKE: Na Trgu republike je 22. aprila 1992. održan je antiratni rok koncert “SOS za mir: Ne računajte na nas“ na kome su učestvovali bendovi Rimtutituki, Boye, Obojeni program, Rambo Amadeus i kome je prisustvovalo oko 55.000 ljudi. Pre koncerta bend Rimtutituki (koji se sastojao od članova EKV, Električnog orgazma i Partibrejkersa) je kružio gradom u kamionu, puštajući pesmu koju su snimili uz podršku omladinskog radija B92 “Slušaj ‘vamo”. U to vreme je napisana (objavljena 1993. godine) i jedna od najboljih antiratnih pesama “Čovek sa mesecom u očima” Đorđa Balaševića koja je posvećena Vukovaru.

5. PIONIRSKI PARK: završetak vođenja bio je posvećen razgovoru o odbijanju i skrivanju od mobilizacija i pobunama rezervista u kojima je učestvovalo više desetina hiljada ljudi. Jedan od upečatljivih činova protesta protiv rata je postupak valjevskog rezerviste Vladimira Živkovića koji je 22. septembra 1991. godine odvezao tenk sa fronta u Vukovaru nazad do Beograda, gde ga je parkirao ispred Savezne skupštine. Dotičemo i još jednu od još uvek tabu temu u Srbiji – prisilnih mobilizacija (posebno mobilizacija krajiških izbeglica 1995).

Video zapis sa javnog časa o antiratnom otporu ’90ih:

______________________________________________

Javni čas –  Masovne grobnice u naselju 13. maj

Zločini nad civilnim stanovništvom Kosova tokom 1998. i 1999. godine su bili mnogobrojni, razmere i sistematičnost ovih zločina jasno su ukazivali da iza njih stoje najviši državni organi i da se oni odvijaju po unapred pripremljenom planu. I pored brojnih dokaza koji su prezentovani, presuda Međunarodnog krivičnog suda, kao i domaćih sudova, činjenice o ovim događajima su skoro nepoznate široj javnosti. Kao očigledan primer ističe se masovna grobnica u beogradskom naselju Batajnica, u kojoj su se nalazila tela 744 albanska civila, ubijenih 1999. godine na Kosovu. Iako im se nalazila u komšiluku, 10 kilometara od centra grada, samo par stotina metara od prvih stambenih zgrada, za Beograđane je ova lokacija, kao i dešavanja vezana za nju, ostala tajna.

O lokaciji:

Tokom oružanog sukoba na Kosovu 1998. i 1999. godine, srpske snage su sprovodile sistematsku kampanju terora i zločina nad albanskim civilima, sa ciljem zastrašivanja, proterivanja i promene demografske slike Kosova. Civilno stanovništvo je ubijano i proterivano, a njihova imovina pljačkana i uništavana. Ubijeno je oko 7000 civila.

Naselje 13. maj se nalazi na 15 km od centra Beograda, na putu od Zemuna ka Batajnici. U ovom naselju, u okviru baze Specijalne antiterorističke jedinice MUP-a Srbije, u periodu od 6. aprila 1999. do maja 1999., u neobeleženim masovnim grobnicama, na više lokacija zakopavani su leševi albanskih civila, ubijenih tokom sukoba na Kosovu. Ukupno su pronađeni posmrtni ostaci 744 osobe. Ove osobe su ubijene u zločinima na više lokacija, najveći broj žrtava je ubijen u selu Meja, Suvoj Reci, Đakovici, Ljubeniću, Vučitrnu, Peći, Kosovu Polju i Korenici. Među pronađenim žrtvama je veliki broj starijih osoba, žena i dece. Najmlađa žrtva je Redon Beriša, koji je imao 2 godine.

Ove masovne grobnice deo su šire akcije, pod nazivom „Dubina 2“, osmišljene od strane tadašnjeg državnog vrha SRJ i Srbije na čelu sa Slobodanom Miloševićem, sa ciljem da se uklone dokazi masovnih zločina srpskih snaga prema albanskim civilima na Kosovu. Istragom MUP-a Srbije, kao i u postupcima pred MKSJ, utvrđeno je da je u ovoj akciji učestvovalo na desetine najviših oficira MUP-a Srbije i VJ, kao i stotine drugih lica. Do danas, niko od ovih lica nije procesuiran pred sudovima u Srbiji.

Pored masovne grobnice u naselju 13. maj, do sada su otkrivene još tri na teritoriji Srbije: Petrovo selo (61 žrtva), jezero Perućac (84 žrtve) i Rudnica (52 žrtve).

Nakon ekshumacija masovnih grobnica u okviru baze SAJ-a u naselju 13. maj, koje su obavljene 2001. i 2002. godine, ova mesta su ostala neobeležena, a te lokacije se koriste kao strelište. Ne postoji nikakvo obeležje da su se na tom mestu nalazile masovne grobnice civila. Kako se lokacija nekadašnjih masovnih grobnica nalazi unutar baze, nije im moguće pristupiti.

Video zapis sa vođenja:

_______________________________________________

Javni čas – Beogradska mesta sećanja na sukobe ’90ih

Uprkos dominantnom narativu da Srbija nije zvanično učestvovala u sukobima koji su se na prostoru nekadašnje Jugoslavije odvijali u poslednjoj deceniji XX veka, memorijalna obeležja postavljena na teritoriji Beograda govore suprotno. Iako zvanični Beograd uporno odbija da govori o odgovornosti za ratove koji su vođeni na teritorijama Hrvatske, Bosne i Hercegovine, Kosova, ali i same Srbije, desetine spomenika podignutih sa ili bez učešća lokalnih vlasti u suprotnosti su sa ovakvim tvrdnjama.

Lokacije:

  1. POLITIKA – uloga medija u iniciranju i raspirivanju ratova na prostoru bivše Jugoslavije.
  2. Spomen ploča Slavku Ćuruviji – Spomen ploča podignuta od strane Nezavisnog udruženja novinara Srbije (NUNS) u znak sećanja na ubistvo novinara Slavka Ćuruvije nalazi se u Svetogorskoj ulici u Beogradu. Na prvu godišnjicu ubistva 2000. godine, ispred ulaza u zgradu u kojoj je Ćuruvija živeo, NUNS je postavio ploču na kojoj je pisalo „Na ovom mestu 11. aprila 1999. ubijen je zbog oštre kritičke reči Slavko Ćuruvija, novinar, urednik i vlasnik ‘Dnevnog telegrafa’ i ’Evropljanina’.“ Nakon što su nepoznate osobe ukrale ploču 5. oktobra 2009. godine, ona je ponovo postavljena mesec dana kasnije. Tom prilikom dodata je manja tabla na kojoj je ukazano da je originalna ploča ukradena. U maju 2011. godine ponovo je oskrnavljeno ovo spomen obeležje, kada su nepoznati počinioci skinuli tablu koja je stajala ispod spomen ploče.
  3. Spomenik Zašto – Spomenik „Zašto?“ nalazi se u beogradskom parku Tašmajdan, iza zgrade Radio-televizije Srbije (RTS). Podignut je u znak sećanja na 16 radnika i radnica koji su poginuli 23. aprila 1999. godine, kada je NATO bombardovao zgradu nacionalne televizije. Spomenik su podigle porodice nastradalih 23. decembra 1999. godine. Zbog propusta da naredi evakuaciju zgrade, nekadašnji direktor RTS-a Dragoljub Milanović je 2002. godine osuđen na deset godina zatvora. Na dvadesetu godišnjicu ovog događaja najavljeno je podizanje Memorijalnog centra RTS-a, koji, između ostalog, podrazumeva konzerviranje porušenog dela zgrade.
  4. Spomenik Milici Rakić i deci ubijenoj u Nato bombardovanju – Spomen obeležje deci nastradaloj u napadima NATO-a tokom 1999. godine u Tašmajdanskom parku u Beogradu podigle su dnevne novine Večernje novosti na godišnjicu početka bombardovanje 2000. godine. Spomenik sa epitafom „Bili smo samo deca“ izrađen je po liku trogodišnje devojčice Milice Rakić, koja je poginula tokom NATO bombardovanja, 17. aprila 1999. godine u beogradskoj opštini Batajnica. Nakon što je 2000. godine nestala bronzana skulptura devojčice, beogradske vlasti su u saradnji sa Večernjim novostima i livnicom Jeremić postavile novu skulpturu tek 2015. godine. Tom prilikom spomenik je osvetljen, obezbeđen i ubeležen u registar Zavoda za zaštitu spomenika.
  5. Spomenik srpskim žrtvama stradalim u ratovima 1991-2000. na prostoru bivše Jugoslavije – Spomen obeležje posvećeno srpskim žrtvama stradalim u ratovima 1991 – 2000. godine na prostoru bivše Jugoslavije nalazi se u Tašmajdanskom parku. Podigla ga je Koordinacija srpskih udruženja porodica nestalih lica sa prostora bivše Jugoslavije. Spomenik je otkriven 30. avgusta 2010. godine, na Međunarodni dan nestalih. Spomenik je postavljen u blizini Crkve Svetog Marka na Tašmajdanu, uz odobrenje Srpske pravoslavne crkve i Skupštine grada Beograda, koja je i finansijski podržala izradu spomenika.
  6. Zid plača – „Srpski zid plača“ postavljen je ispred Doma Narodne skupštine Republike Srbije 8. jula 2015. godine. Inicijalno sastavljen od panoa sa imenima i fotografijama civila, vojnika i policajaca ubijenih tokom oružanog sukoba na Kosovu, „Srpski zid plača“ je isntaliralo Udruženje porodica kidnapovanih i ubijenih na Kosovu i Metohiji. Predstavnici udruženja su objasnili da na ovaj način žele da pokrenu inicijativu za podizanje spomenika za sve ubijene i nestale Srbe sa Kosova. Ova instalacija je podignuta nekoliko dana pred akciju „7000“ kojom su organizacije za ljudska prava u Srbiji planirale da obeleže 20-u godišnjicu genocida u Srebrenici. Pozivajući se na bezbednosne rizike, Ministarstvo unutrašnjih poslova zabranilo je sve skupove najavljene ispred Skupštine za 11. jul 2015. godine.
  7. Spomenik žrtvama rata i braniocima otadžbine 1990-1999. – Spomen obeležje žrtvama rata i braniocima otadžbine od 1990. do 1999. godine podignuto je na Savskom trgu, preko puta nekadašnje Železničke stanice u Beogradu 24. marta 2012. godine. Podigao ga je Grad Beograd na inicijativu Udruženja žrtava ratova od 1990. do 1999. godine. Idejno rešenje za spomenik naišlo je na neodobravanje od strane nekih porodica žrtava, kojima se nije svideo njegov izgled, jer na njemu nema „ni imena žrtava, ni krsta“. Prilikom otkrivanja spomenika, oni su sprečili da tadašnji gradski zvaničnici polože vence. Sa druge strane, spomenik je naišao i na kritiku stručne javnosti koja je smatrala da je neprimereno podizati spomenik u isto vreme posvećen civilnim žrtvama i pripadnicima oružanih snaga. U avgustu 2019. godine odbornici Skupštine Grada Beograda doneli su odluku da se, zbog radova na projektu Beograd na vodi, spomenik premesti sa Savskog trga na lokaciju ispred Železničkog muzeja.

Video zapis sa vođenja:

______________________________________

Javni čas – Ženski antiratni otpor ’90ih u Beogradu

Gošća javnog časa je bila Zorica Trifunović, feministička i antiratna aktivistkinja, i jedna od organizatorki ključnih antiratnih akcija tokom devedesetih među kojima je i koncert “Ne računajte na nas”.

Lokacije:

  1. Studentski kulturni centar – Polazna tačka vođenja kao podsećanje na utemeljivački događaj celokupnog feminističkog pokreta na jugoslovenskim prostorima: međunarodnu konferenciju „Drug-ca Žena. Žensko pitanje. Novi pristup?“, koja je na tom mestu održana 1978. godine. SKC je mesto intenzivnih debata i tokom 80-ih, a sa nacionalističkom mobilizacijom i početkom ratova 90-ih najveći deo feminističkih aktivnosti se preusmeravaju u otpor ratu i nasilju. Taj otpor se između ostalog, ispoljava kroz značajno prisustvo žena među pokretačima prvih mirovnih antiratnih grupa, organizacija i inicijativa (Centar za antiratnu akciju, Beogradski krug, Civilni pokret otpora, GAMA, Fond za humanitarno pravo i druge) i učesnice protesta i akcija; kao i kroz pokretanje feminističkih i mirovnih organizacija kakve su Žene u crnom čija prva stajanja protiv rata i etničkih čišćenja su se odvijala ispred SKC-a.
  2. Pionirski park – Najveći broj antiratnih akcija i protesta odvijao se na prostoru između Predsedništva Srbije, Savezne skupštine i Pionirskog parka („Prekinimo mržnju da prestane rat“, “Žuta traka”, akcija paljenja sveća: “Sveće za sve poginule u ratu”, “Mir u Bosni”…). Žene su primarne organizatorke mirovnih inicijativa i organizacija u Srbiji, a najvećim delom antiratni otpor su one i dominantno nosile. Taj otpor se artikulisao kroz javne akcije, ali i kroz organizovanje pomoći izbeglicama (čiji značajan deo su bile  žene i deca) i distribuiranju humanitarne pomoći, kao i prikupljanje podataka o ratnim zločinima, različite oblike  mirovnih edukacija i pomoć onima koji odbijaju mobilizaciju.
  3. Trg Republike – Na Trgu republike je 22. aprila 1992. održan antiratni rok koncert “SOS za mir: Ne računajte na nas“ na kome su učestvovali bendovi Rimtutituki, Boye, Obojeni program, Rambo Amadeus i kome je prisustvovalo oko 55.000 ljudi. Trg republike je između ostalog, i mesto na kome su se sve do malo nakon potpisivanja Dejtonskog sporazuma 1995. odvijala protestna stajanja  Žena u crnom pod sloganima ”Ne u naše ime” i „Ne dajmo se od svojih prevariti”, skrećući pažnju na  one koji se ne „broje” kao vredne/i pamćenja od strane zvaničnog nacionalnog poretka sećanja i zaborava, one koje je srpski nacionalizam učinio žrtvama. 

Video zapis sa vođenja:

____________________________________________

Javni čas – Studentski protesti ’90ih u Beogradu

Ocene studentskih protesta tokom devedesetih (posebno onog najmasovnijeg 96/97) danas se često kreću između njihove heroizacije, umnogome obojene optimizmom sećanja samih učesnika/ca i gorčine po pitanju njihovih suštinskih efekata. Na ovom javnom vođenju podsetićemo se tri najznačajnija studentska protesta tokom devedesetih (onog 1991. godine, studentskog protesta 1992. i onog najmasovnijeg 96/97), konkretnih povoda za njih, oblika i formi u kojima su se odvijali, ali i kako je širi društveni kontekst uticao na na njihovu artikulaciju i kakav je bio odgovor studenata/kinja na društvene probleme s kojima su se susretali. Ovo je prilika i da otvorimo pitanje koji su dometi i ograničenja ovih studentskih protesta, ali i u kojoj meri je to relevantno za današnjicu.

Lokacije:

  1. Terazije – Nakon opozicionog mitinga 9. marta 1991. godine u koji se završio nasiljem i hapšenjima demonstranata/kinja i izvođenjem tenkova na ulice Beograda, 10. marta počinju studentski protesti koji će trajati naredna četiri dana. Centralno mesto dešavanja ovog studentskog protesta bila je Terazijska česma. 
  2. Studentski trg – Studentski protest ’92 je zvanično otpočeo okupljanjem desetak hiljada studenata u 12h ispred zgrade rektorata BU 15. juna 1992. Ovi protesti su trajali od 8. juna do 10. jula 1992. godine i uglavnom su se odvijali ispred i unutar pojedinih fakulteta, što uz uvođenje nekih novih protestnih formi karakteriše i studentske proteste 96/97. koji će se odvijati od kraja novembra 1996. do 21. marta 1997. Ovo mesto je bila prilika da razgovaramo konkretnim povodima za oba protesta ’92. i 96/97, njihovim zahtevima i ciljevima, organizaciji i formi u kojima su se odvijali.
  3. Radio televizija Srbije (RTS) – Zahtev za slobodom medija je konstanta u studentskim protestima i ‘91, ‘92. i 96/97, a RTS se video kao jedan od simbola moći režima i gotovo obavezna tačka (i studentskih) protestnih marševa (šetnji) tokom protesta 96/97. Kroz razgovor o diskursu otpora i o otporu, ovo mesto je bila prilika i da otvorimo pitanje o idejnim (pa, i ideološkim) osnovama studentskih protesta, koji su dometi i ograničenja ovih studentskih protesta, kao i u kojoj meri je to relevantno za današnjicu.

Video zapis sa vođenja:

Program je podržan od strane Rekonstrukcije ženski fond.